//
تصور کنید در بزرگراه در حال رانندگی هستید یا پشت چراغ قرمز ایستادهاید؛ چراغ سبز میشود، پدال گاز را فشار میدهید، صدای غرش موتور بلند میشود و عقربه دور موتور به سرعت بالا میرود، اما خودروی شما به کندی حرکت میکند یا اصلا شتاب نمیگیرد. این پدیده دلهرهآور که مکانیکها به آن گاز هرز خوردن میگویند، یکی از شایعترین و در عین حال جدیترین مشکلات از دید گلکسی توربو در خودروهای مجهز به گیربکس اتوماتیک است.
برخلاف گیربکسهای دستی که راننده کنترل مستقیمی بر درگیری کلاچ دارد، در گیربکسهای اتوماتیک، سیستم پیچیدهای از فشار روغن، شیرهای برقی و توربین وظیفه انتقال قدرت را بر عهده دارند. وقتی اصطلاحاً ماشین «گاز هرز» میخورد، یعنی ارتباط بین موتور و چرخها به درستی برقرار نمیشود. نادیده گرفتن این مشکل، حتی برای چند روز، میتواند هزینههای چند ده میلیونی تعمیر کامل گیربکس را به شما تحمیل کند.
در این مقاله تخصصی، ما به عنوان کارشناسان خودرو، دقیقاً بررسی میکنیم که چرا این اتفاق میافتد، چه قطعاتی درگیر هستند و مهمتر از همه، شما به عنوان راننده چه کاری میتوانید انجام دهید.
گاز هرز خوردن در گیربکس اتوماتیک دقیقاً چیست؟
قبل از ورود به مباحث فنی پیچیده، باید بدانیم در قلب خودرو چه میگذرد. در حالت عادی، وقتی موتور میچرخد، گیربکس باید آن چرخش را با نسبت مشخصی به چرخها منتقل کند. گاز هرز خوردن زمانی رخ میدهد که موتور کار خود را انجام میدهد (تولید نیرو)، اما گیربکس در انتقال این نیرو به چرخها ناتوان است.
این اتفاق معمولاً در سه حالت رخ میدهد:
- هنگام شروع حرکت: ماشین سنگین است و به سختی راه میافتد.
- هنگام تعویض دنده: مثلاً هنگام رفتن از دنده ۱ به ۲، دور موتور ناگهان بالا میپرد و سپس دنده جا میرود (که معمولاً با ضربه یا "تقه" همراه است).
- در سربالاییها: خودرو کشش خود را از دست میدهد و بوی سوختگی به مشام میرسد.
۷ دلیل اصلی گاز هرز خوردن ماشین اتومات
تشخیص صحیح، نیمی از درمان است. سیستم گیربکس اتوماتیک به شدت به فشار سیال (روغن) وابسته است. در ادامه، دلایل اصلی را از سادهترین تا پیچیدهترین مورد بررسی میکنیم.
1. کمبود روغن گیربکس
شایعترین و اولین متهم در پرونده گاز هرز خوردن، سطح پایین روغن گیربکس است. روغن در گیربکس اتوماتیک دو وظیفه حیاتی دارد: روانکاری و ایجاد فشار هیدرولیک برای درگیر کردن دندهها.
- تحلیل فنی: اگر سطح روغن پایین باشد، پمپ روغن نمیتواند فشار لازم برای فشرده کردن صفحات کلاچ را تامین کند. در نتیجه، صفحات روی هم میلغزند و ماشین گاز هرز میخورد.
- نشانه: معمولاً در حالت سرد بودن ماشین بیشتر حس میشود و با گرم شدن کمی بهبود مییابد.
2. کثیفی یا سوختگی روغن گیربکس
روغن گیربکس خاصیت پاککنندگی دارد و به مرور زمان ذرات فلزی ریز و دوده را به خود جذب میکند. اگر روغن بر اساس استانداردهای آموزش تعمیرات CNG و LPG خودرو در زمان مناسب (معمولاً بین ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر) تعویض نشود:
- ویسکوزیته (غلظت) خود را از دست میدهد.
- باعث گرفتگی مجاری روغن در ساعت گیربکس میشود.
- باعث داغ شدن بیش از حد صفحات میشود.
- نکته مهم: اگر روغن بوی نان سوخته میدهد یا رنگ آن قهوهای تیره/سیاه شده است، یعنی صفحات شما آسیب دیدهاند.
3. خرابی توربین گیربکس
توربین قطعهای است که جایگزین دیسک و صفحه کلاچ در ماشینهای دندهای شده است. این قطعه با استفاده از فشار روغن، نیروی موتور را به گیربکس میدهد.
- علائم خرابی توربین:
- ماشین در سربالاییها به شدت گاز هرز میخورد (ضعف کشش).
- لرزش خفیف هنگام شروع حرکت.
- صدای ویز ویز از سمت گیربکس. اگر پرههای داخلی توربین آسیب ببینند یا فشار روغن در آن افت کند، انتقال نیرو مختل شده و موتور دور میگیرد اما ماشین حرکت نمیکند.
4. فرسودگی صفحات کلاچ
داخل گیربکس اتوماتیک، مجموعهای از صفحات اصطکاکی و صفحات فلزی وجود دارد. این صفحات با فشار روغن به هم فشرده میشوند تا دنده درگیر شود.
- چرا خراب میشوند؟ رانندگی تهاجمی، تیکآف کشیدن، و عدم تعویض روغن باعث ساییده شدن سطح اصطکاکی این صفحات میشود.
- نتیجه: وقتی صفحات ساییده شوند، حتی اگر فشار روغن کافی باشد، اصطکاک لازم ایجاد نمیشود و صفحات روی هم لیز میخورند. این مورد معمولاً نیاز به باز شدن کامل گیربکس دارد.
5. خرابی ساعت گیربکس و شیرهای برقی
ساعت گیربکس مغز هیدرولیکی گیربکس است که طبق اصول آموزش تعمیرات گیربکس خودرو مسیر روغن را تعیین میکند. شیرهای برقی دریچههایی هستند که با فرمان کامپیوتر باز و بسته میشوند.
- مشکل رایج در خودروهای ایرانی (مانند ۲۰۶ و ۲۰۷ با گیربکس): خرابی شیر برقی فشار خط بسیار شایع است. اگر این شیر نتواند فشار را تنظیم کند، کلاچها شل شده و گاز هرز رخ میدهد. این مشکل اغلب با روشن شدن چراغ چک یا چراغ گیربکس همراه است.
6. مشکلات نرمافزاری و برقی
گاهی مشکل مکانیکی نیست. واحد کنترل گیربکس ممکن است به دلیل نوسان برق، خرابی سنسورها (مثل سنسور دور موتور یا سنسور سرعت)، فرمان اشتباه صادر کند.
- راهکار: گاهی یک آپدیت نرمافزاری یا ریست کردن گیربکس میتواند مشکل گاز هرز خوردن ناشی از خطاهای کامپیوتری را حل کند.
7. گرفتگی فیلتر گیربکس
فیلتر گیربکس وظیفه جذب ذرات معلق را دارد. اگر این فیلتر کیپ شود، پمپ نمیتواند روغن کافی بمکد. این حالت دقیقاً شبیه به کمبود روغن عمل میکند و باعث افت فشار و هرزگردی میشود.
علائم همراه با گاز هرز خوردن (تشخیص دقیقتر)
معمولاً گاز هرز خوردن به تنهایی ظاهر نمیشود و با علائم دیگری همراه است که توجه به آنها به مکانیک کمک میکند:
- ضربه زدن (تقه): پس از اینکه دور موتور بالا رفت، ناگهان دنده با یک ضربه شدید درگیر میشود.
- تاخیر در درگیری دنده: وقتی دنده را از P به D میبرید، چند ثانیه طول میکشد تا ماشین آماده حرکت شود.
- بوی سوختگی: بوی تندی شبیه سوختن کاغذ که نشاندهنده داغ شدن بیش از حد روغن است.
- روشن شدن چراغ اخطار: چراغ چک موتور یا چراغ مخصوص گیربکس روی داشبورد.
- حالت اضطراری : ماشین در یک دنده خاص (معمولاً دنده ۳) قفل میشود تا از آسیب بیشتر جلوگیری کند.
در صورت گاز هرز خوردن ماشین چه کنیم؟ (اقدامات فوری)
اگر در حین رانندگی متوجه شدید ماشین گاز هرز میخورد، اقدامات زیر را انجام دهید تا از سوختن کامل گیربکس جلوگیری کنید:
- توقف ایمن: بلافاصله در جای امنی پارک کنید. ادامه رانندگی با گیربکسی که لغزش دارد باعث تولید حرارت شدید و ذوب شدن صفحات کلاچ میشود.
- بررسی سطح روغن: اگر گیج روغن دارید، کاپوت را بالا بزنید و سطح روغن گیربکس را چک کنید (ماشین باید روشن و در حالتP باشد). اگر کم بود، مقداری روغن اضافه کنید.
- خاموش و روشن کردن: گاهی یک خطای نرمافزاری موقت باعث این مشکل شده است. ماشین را خاموش کنید، چند دقیقه صبر کنید و دوباره روشن کنید.
- بررسی نشتی: زیر خودرو را نگاه کنید. آیا روغن قرمز یا صورتی رنگی روی زمین ریخته است؟
- حمل با جرثقیل: اگر مشکل با خنک شدن حل نشد، ریسک نکنید. رانندگی با گیربکس معیوب میتواند هزینه تعمیر را از 15 میلیون تومان به 150 میلیون تومان افزایش دهد.
پیشگیری بهتر از تعمیر: چگونه عمر گیربکس اتوماتیک را افزایش دهیم؟
برای اینکه دچار کابوس گاز هرز خوردن نشوید، رعایت نکات زیر الزامی است:
- تعویض روغن به موقع: هر ۴۰,۰۰۰ تا ۶۰,۰۰۰ کیلومتر روغن را کامل (با دستگاه) عوض کنید. برای خودروهای چینی و گیربکسهای CVT حساسیت بیشتر است.
- تعویض فیلتر: در هر بار تعویض روغن، فیلتر را هم عوض کنید (در گیربکسهایی که فیلتر داخلی دارند، در زمان تعمیر اساسی تعویض میشود).
- توقف کامل قبل از تغییر دنده: هرگز وقتی ماشین حرکت دارد دنده را از D به R یا P تغییر ندهید.
- استفاده از ترمز دستی: در سراشیبیها اول ترمز دستی را بکشید، بعد دنده را در P بگذارید تا فشار وزن خودرو روی گیربکس نباشد.
- گرم کردن اصولی: در روزهای سرد زمستان، اجازه دهید ماشین ۱ دقیقه درجا کار کند تا روغن گیربکس گرم و روان شود.
جمعبندی و نکات کلیدی
گاز هرز خوردن ماشین اتوماتیک، زنگ خطری است که فریاد میزند: «فشار روغن کافی نیست!» یا «صفحات اصطکاکی تمام شدهاند. بیایید نکات مهم را مرور کنیم:
- نشانه اصلی: بالا رفتن غیرعادی دور موتور بدون افزایش سرعت خودرو.
- علت رایج: کمبود یا کثیفی روغن، خرابی توربین، یا نقص در شیرهای برقی.
- اقدام فوری: توقف خودرو و بررسی سطح روغن.
- هزینه: نادیده گرفتن آن مساوی است با تعویض کامل گیربکس.
اگر خودروی شما دچار این مشکل شده است، بهترین کار مراجعه به یک تعمیرگاه تخصصی گیربکس اتوماتیک است تا با دیاگ زدن و تست فشار روغن، علت دقیق مشخص شود. تعمیرات گیربکس اتوماتیک کاری بسیار تخصصی است و سپردن آن به مکانیکهای عمومی توصیه نمیشود.
