جزئیات بنزین سه نرخی و افزایش قیمت بنزین

اقتصاد سیاسی انرژی در ایران در آستانه ورود به سال ۱۴۰۴ با یکی از پیچیده‌ترین دوران‌های گذار خود مواجه شده است. ناترازی عمیق میان تولید و مصرف فرآورده‌های نفتی، دولت چهاردهم را بر آن داشته تا با عبور از سیاست‌های سنتی تثبیت قیمت، به سمت یک معماری جدید در نظام قیمت‌گذاری حرکت کند. شکاف میان تولید داخلی (۱۱۰ میلیون لیتر) و مصرف روزانه (تا ۱۶۰ میلیون لیتر در پیک تقاضا)، امنیت انرژی کشور را تهدید کرده و بستر لازم برای اجرای طرح سه نرخی شدن بنزین را فراهم آورده است.

این طرح تنها یک تغییر قیمتی ساده نیست، بلکه یک جراحی عمیق در ساختار بازار خودرو محسوب می‌شود که هدف آن هدایت اجباری بازار به سمت محصولات کم‌مصرف و کنترل قاچاق است. اما سوال اصلی اینجاست: قیمت خودرو بعد از افزایش قیمت بنزین چه تغییری خواهد کرد و کدام خودروها در سال ۱۴۰۴ از چرخه رقابت خارج می‌شوند؟ در این مقاله با استناد به گزارش‌های تحلیلی و مستندات قانونی، به بررسی دقیق این زلزله اقتصادی می‌پردازیم.

معماری نوین قیمت‌گذاری: سه نرخی شدن بنزین چیست؟

برخلاف آبان ۹۸ که تغییرات قیمتی شوک‌آور بود، در سال ۱۴۰۴ دولت رویکردی پلکانی و ترکیبی را در پیش گرفته است. ساختار جدید شامل سه سطح قیمتی است که مستقیماً بر هزینه‌های نگهداری خودرو (OPEX) تاثیر می‌گذارد:

1.     سطح اول: سهمیه پایه (نرخ حمایتی)

این نرخ خط قرمز حمایتی دولت است. قیمت روی ۱,۵۰۰ تومان ثابت مانده و سهمیه ماهانه خودروهای سواری شخصی همان ۶۰ لیتر سابق است. هدف از حفظ این نرخ، جلوگیری از نارضایتی عمومی در لایه‌های پایین درآمدی است.

2.     سطح دوم: سهمیه تعدیل‌کننده (نرخ نیمه‌یارانه‌ای)

نرخ دوم که پیش‌تر نرخ آزاد شناخته می‌شد، اکنون ۳,۰۰۰ تومان باقی مانده است، اما یک تغییر بزرگ رخ داده: سقف سهمیه از ۱۵۰ لیتر به ۱۰۰ لیتر کاهش یافته است. این کاهش ۵۰ لیتری، نقطه عطف سیاست انقباضی دولت برای سوق دادن مصرف‌کنندگان به سمت نرخ سوم است.

3.     سطح سوم: نرخ تنبیهی (نرخ آزاد/اضطراری)

نوآوری اصلی طرح ۱۴۰۴، معرفی نرخ ۵,۰۰۰ تومان است. این نرخ در دو حالت اعمال می‌شود:

1.      اتمام سهمیه شخصی (۶۰ لیتر اول + ۱۰۰ لیتر دوم).

2.      استفاده از کارت سوخت جایگاه.

نکته مهم: نرخ ۵,۰۰۰ تومان معادل ۱۰ درصد قیمت فوب خلیج فارس است و قانون‌گذار اجازه بازنگری فصلی آن را داده است که نشان‌دهنده ماهیت شناور و رو به رشد آن در آینده است.

تاثیر مستقیم بر قیمت خودرو بعد از افزایش قیمت بنزین

اعمال سیاست‌های تبعیض‌آمیز در تخصیص سوخت، پارادایم‌های سنتی قیمت‌گذاری خودرو را در سال ۱۴۰۴ دگرگون خواهد کرد. تحلیلگران معتقدند این مصوبه شکاف‌های قیمتی جدیدی ایجاد می‌کند که در ادامه بررسی می‌کنیم:

1.     سقوط جذابیت خودروهای صفر کیلومتر (نوشماره)

یکی از جنجالی‌ترین بخش‌های مصوبه، حذف سهمیه برای خودروهای نوشماره است. بر اساس بندهای اولیه، خودروهای داخلی که برای اولین بار پلاک می‌شوند (صفر کیلومتر)، فاقد سهمیه ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی بوده و صرفاً مجاز به استفاده از بنزین ۵۰۰۰ تومانی هستند.

·         پیامد بازار: این تصمیم باعث ایجاد "حق مرغوبیت" (Premium) برای خودروهای مدل ۱۴۰۳ و پایین‌تر می‌شود. خریداران ترجیح می‌دهند خودروی مدل پایین‌تری بخرند که کارت سوخت یارانه‌ای دارد تا خودروی صفری که باید مادام‌العمر بنزین آزاد بزند.

·         پیش‌بینی قیمت: رکود در فروش خودروهای صفر داخلی (مانند دنا و تارا) تشدید شده و قیمت خودروهای کارکرده کم‌مصرف افزایش می‌یابد.

2.     رانت طلایی مونتاژی‌ها در برابر وارداتی‌ها

یک حفره قانونی بزرگ در طرح سه نرخی شدن بنزین وجود دارد. خودروهای مونتاژی (مانند محصولات مدیران خودرو و کرمان موتور) همچنان به عنوان "تولید داخل" طبقه‌بندی می‌شوند، در حالی که خودروهای وارداتی (CBU) کلاً از یارانه محروم‌اند.

·         تبعیض ساختاری: یک خودروی مونتاژی پرمصرف چینی (مثل تیگو ۸ پرو) شانس دریافت سهمیه را دارد، اما یک تویوتا کرولا وارداتی کم‌مصرف به دلیل برچسب "وارداتی"، باید بنزین ۵۰۰۰ تومانی مصرف کند.

·         نتیجه: تقاضا به سمت خودروهای مونتاژی دست دوم (مدل ۱۴۰۳ و قبل) هدایت می‌شود و بازار خودروهای وارداتی غیرلوکس با شوک منفی تقاضا مواجه خواهد شد.

3.     رنسانس خودروهای دوگانه‌سوز و هیبریدی

با جهش قیمت بنزین آزاد به ۵۰۰۰ تومان، جذابیت خودروهای دوگانه‌سوز (CNG) و هیبریدی به شدت افزایش می‌یابد.

·         استراتژی CNG: اگرچه سهمیه بنزین دوگانه‌سوزها به ۳۰ لیتر کاهش یافته، اما اختلاف قیمت گاز و بنزین آزاد، انگیزه قدرتمندی برای تغییر سبد سوخت خانوارها ایجاد کرده است.

·         خودروهای هیبریدی: تعرفه واردات خودروهای هیبریدی بسیار پایین (۱۱ درصد) نگه داشته شده است. ترکیب بنزین گران و تعرفه پایین، خودروهایی نظیر تویوتا کرولا کراس هیبرید را به گزینه‌هایی بسیار جذاب تبدیل می‌کند.

استراتژی غربالگری: چه کسانی از قطار یارانه پیاده می‌شوند؟

دولت در طرح ۱۴۰۴ استراتژی حذف و غربالگری را در پیش گرفته است تا یارانه همگانی را محدود کند. گروه‌های زیر بزرگترین بازندگان این طرح هستند و هزینه نگهداری خودروهایشان به شدت بالا می‌رود:

1.      خودروهای لوکس و وارداتی: تمامی وارداتی‌های غیر مونتاژی مشمول نرخ سوم (۵۰۰۰ تومان) هستند.

2.      مالکان چند خودرو: اگر شخصی بیش از یک خودرو داشته باشد، تنها خودروی اول سهمیه یارانه‌ای می‌گیرد و سایر خودروها تماماً آزاد محاسبه می‌شوند. این سیاست مستقیماً دهک‌های بالای درآمدی را هدف قرار داده است.

3.      خودروهای مناطق آزاد: این خودروها که قبلاً مزیت گمرکی داشتند، اکنون باید سوخت را با نرخ آزاد دریافت کنند.

وضعیت حمل و نقل عمومی و تاکسی‌های اینترنتی

برای جلوگیری از افزایش نرخ کرایه‌ها و تورم خدمات، دولت مکانیزم‌های جدیدی برای اسنپ، تپسی و ناوگان عمومی در نظر گرفته است.

انقلاب اعتباری در اسنپ و تپسی

برخلاف شایعات، سهمیه تاکسی‌های اینترنتی حذف نشده بلکه از "لیتری" به "اعتبار ریالی" تغییر کرده است.

·         روش کار: مابه‌التفاوت قیمت بنزین ۳۰۰۰ تومانی و ۵۰۰۰ تومانی (معادل ۲۰۰۰ تومان به ازای هر لیتر مازاد) به صورت اعتبار به حساب رانندگان واریز می‌شود.

·         شرط حیاتی: تخصیص اعتبار منوط به پیمایش تایید شده و احراز هویت در سامانه سماس است.

انضباط در ناوگان دیزلی

سهمیه ناوگان دیزلی (کامیون و اتوبوس) بر اساس سامانه موقعیت‌یاب "سیپاد" و بارنامه تخصیص می‌یابد. هرگونه عدم تطابق موقعیت جغرافیایی و مسیر بارنامه منجر به کسر سهمیه می‌شود تا از قاچاق گازوئیل جلوگیری شود.

چشم‌انداز تورمی و چالش‌های سیاسی طرح

اجرای این طرح بدون چالش نیست. قیمت خودرو بعد از افزایش قیمت بنزین تنها یکی از متغیرهاست؛ متغیر مهم‌تر تورم عمومی است.

امواج تورمی ۱۴۰۴

بنزین در اقتصاد ایران کالای "لنگر"است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تورم نقطه به نقطه تا پایان سال ۱۴۰۴ تحت تاثیر شوک بنزین و سرایت آن به سایر کالاها ممکن است از مرز ۵۰ درصد عبور کند. تجربه نشان داده که پس از ۱۲ تا ۱۸ ماه، تورم عمومی اثر افزایش قیمت سوخت را خنثی می‌کند و نیاز به افزایش مجدد قیمت ایجاد می‌شود (اثر بومرنگی).

تقابل مجلس و دولت: طرح "وان"

بسیاری از نمایندگان مجلس معتقدند روش فعلی (تخصیص به خودرو) ناعادلانه است و باید سهمیه به کدملی افراد (طرح وان) اختصاص یابد. مجلس حذف سهمیه خودروهای نوشماره را مصداق "تبعیض ناروا" دانسته و احتمال دارد دولت مجبور به عقب‌نشینی تاکتیکی در این زمینه شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری راهبردی

طرح سه نرخی شدن بنزین در سال ۱۴۰۴ بازار خودرو را به دو قطب متمایز تبدیل می‌کند. از یک سو، خودروهای صفر کیلومتر و وارداتی با افزایش شدید هزینه نگهداری و کاهش تقاضا مواجه می‌شوند و از سوی دیگر، بازار خودروهای دست‌دوم (مدل ۱۴۰۳ و قبل) و خودروهای دوگانه‌سوز و هیبریدی رونق سفته‌بازانه را تجربه خواهد کرد.

به نظر می‌رسد موفقیت نهایی این طرح نه در قیمت ۵۰۰۰ تومانی، بلکه در توانایی دولت برای کنترل تورم انتظاری و مدیریت بازار سیاه پلاک‌های قدیمی نهفته است. خریداران خودرو در سال ۱۴۰۴ باید با دقت بیشتری به نوع سوخت و سال ساخت خودرو توجه کنند، چرا که این فاکتورها اکنون مستقیماً بر ارزش سرمایه آن‌ها اثرگذار است.